فیزیولوژی اعصاب در شرایط جنگی

در شرایط جنگی یا بحران‌های شدید، بدن انسان وارد حالتی می‌شود که در فیزیولوژی به آن پاسخ استرس حاد (Acute Stress Response) یا «پاسخ جنگ یا گریز» گفته می‌شود. این پاسخ نتیجه فعال شدن سریع شبکه‌ای از ساختارهای عصبی و هورمونی است که هدف آن افزایش شانس بقا در شرایط تهدیدکننده است. آشنایی با این سازوکارها می‌تواند به کادر دانشگاهی و درمانی کمک کند تا واکنش‌های فیزیولوژیک افراد را بهتر درک و مدیریت کنند.

۱. نقش سیستم عصبی سمپاتیک در استرس حاد

اولین پاسخ بدن به تهدید، فعال شدن سیستم عصبی سمپاتیک است. این فعال‌سازی از طریق هیپوتالاموس آغاز شده و باعث تحریک غدد فوق کلیوی می‌شود. در نتیجه، هورمون‌های آدرنالین و نورآدرنالین در خون آزاد می‌شوند.

دکتر زینی وند گفت پیامدهای فیزیولوژیک در این مرحله عبارت‌اند از:

- افزایش ضربان قلب و فشار خون  

- افزایش جریان خون به عضلات اسکلتی  

- اتساع مردمک‌ها برای افزایش میدان دید  

- کاهش فعالیت دستگاه گوارش  

- افزایش قند خون برای تأمین انرژی ،

این تغییرات برای افزایش توانایی واکنش سریع بدن طراحی شده‌اند، اما در صورت تداوم می‌توانند به خستگی شدید، اضطراب و اختلال عملکرد شناختی منجر شوند.

۲. محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال (HPA Axis)

در استرس‌های طولانی‌تر، محور HPA فعال می‌شود. هیپوتالاموس هورمون CRH ترشح می‌کند، هیپوفیز ACTH آزاد می‌کند و در نهایت قشر آدرنال کورتیزول ترشح می‌کند.

کورتیزول اثرات متعددی دارد:

- افزایش گلوکز خون  

- مهار برخی پاسخ‌های ایمنی  

- تغییر در حافظه و تمرکز  

- افزایش هوشیاری

در شرایط جنگی طولانی، افزایش پایدار کورتیزول می‌تواند باعث اختلال خواب، ضعف ایمنی، خستگی مزمن و اختلالات خلقی شود.

۳. تغییرات شناختی و ادراکی

فعال شدن شدید آمیگدالا در شرایط تهدید باعث می‌شود:

- حساسیت به صداهای ناگهانی افزایش یابد  

- تمرکز روی محرک‌های تهدیدکننده بیشتر شود  

- پردازش منطقی قشر پیش‌پیشانی کاهش یابد

به همین دلیل افراد در شرایط بحران ممکن است تصمیم‌های سریع و گاهی غیرمنطقی بگیرند. این پدیده یک پاسخ تکاملی برای واکنش سریع به خطر است.

۴. اثرات کمبود خواب و خستگی عصبی

در شرایط بحران یا جنگ، اختلال خواب بسیار شایع است. کاهش خواب باعث:

- کاهش عملکرد قشر پیش‌پیشانی  

- کاهش حافظه کاری  

- افزایش تحریک‌پذیری  

- کاهش توان تصمیم‌گیری

حتی ۲۴ تا ۴۸ ساعت کمبود خواب می‌تواند عملکرد شناختی را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد.

۵. نکات کاربردی برای کاهش بار عصبی در شرایط بحران

چند اقدام ساده می‌تواند به تعدیل پاسخ عصبی کمک کند:

- تنفس آهسته و عمیق (فعال‌سازی سیستم پاراسمپاتیک)  

- حفظ الگوی خواب حتی در زمان‌های کوتاه  

- کاهش قرارگیری مداوم در معرض اخبار استرس‌زا  

- حفظ ارتباط اجتماعی و گفتگو با همکاران  

- فعالیت بدنی سبک برای تخلیه تنش سمپاتیک،

فعال شدن سیستم پاراسمپاتیک از طریق عصب واگ می‌تواند ضربان قلب و سطح استرس را کاهش دهد.

این عضو هیات علمی دانشگاه در پایان چنین جمع بندی نمود و بیان داشت ؛

پاسخ عصبی بدن به شرایط جنگی یک سازوکار تکاملی برای بقا است که با فعال شدن سیستم سمپاتیک، محور HPA و شبکه‌های هیجانی مغز همراه است. این پاسخ در کوتاه‌مدت مفید است اما در صورت تداوم می‌تواند آثار جسمی و روانی قابل توجهی ایجاد کند. شناخت این سازوکارها به اساتید، کارکنان دانشگاهی و کادر درمان کمک می‌کند تا واکنش‌های خود و اطرافیان را بهتر درک کرده و با استفاده از راهبردهای ساده، از فرسودگی عصبی جلوگیری کنند.